Trương Vĩnh Ký - ngôi nhà cổ bề thế trong làng báo chí Việt Nam (phần II)

Cập nhật: 06:00 | 14/06/2019
Trương Vĩnh Ký sống chủ yếu vào nửa cuối thế kỷ XIX và mất đã hơn 100 năm nay. Thời đại của ông là quãng thời gian mà nhân dân Việt Nam phải sống dưới triều đại hủ bại, suy tàn của phong kiến nhà Nguyễn trong lúc thực dân Pháp bắt đầu xâm chiếm nước ta và đặt nước ta dưới chế độ thuộc địa.  
Nhà bác học Trương Vĩnh Ký

Người đời đánh giá về ông

Thực hiện chính sách cai trị, họ đã đưa văn minh phương Tây và văn hoá Ki-tô giáo vào đất nước ta. Trương Vĩnh Ký xuất thân từ một gia đình theo đạo gốc, lại được các cha cố nuôi dạy nên trong cái thế “bất cượng chớ cượng làm chi” đã phải ra hợp tác với Pháp trong vai trò thông ngôn, rồi giáo sư ngôn ngữ, giám đốc tờ Gia Định báo.

Ông đã viết trong một bài di huấn: “Người đời sanh quí tử qui, đàng đi nước bước vắn vỏi lắm. Nhưng ai cũng có phận nấy, hễ nhập thế cuộc bất khả vô danh vị, cũng phải làm vai tuồng của mình cho xong đã, mới chun vô phòng được. Sự sống của đời tạm này, đỏ như hoa nở một hồi sương sa; vạn sự đều chóng qua chóng hết, tan đi như mây khói. Nên phải liệu sức tuỳ tài tuỳ phận mà làm vai tuồng cho xong”.

Không phải là loại người hai mặt, nên trong hợp tác với Pháp, ông ngây thơ mong muốn bằng sự chân thành của mình giúp hai nước Pháp - Việt hiểu nhau hơn. Công việc của Trương Vĩnh Ký chủ yếu là làm phiên dịch, dạy học, viết sách, viết báo, nhưng dù muốn hay không, những việc làm của ông ít nhiều đều có lợi cho thực dân Pháp. Đây có lẽ là lý do mà nhiều người gán cho ông hai chữ tay sai và muốn phủ nhận sự nghiệp của ông.

Là một trí thức có tinh thần tự trọng và tư tưởng độc lập, nên mặc dù hợp tác với Pháp nhưng ông không cam tâm làm thân trâu ngựa, không chấp nhận làm bất cứ việc gì hại dân, hại nước. Lợi dụng vị thế của mình, ông đã bằng mọi cách đem trí tuệ và hiểu biết của mình góp phần mở mang dân trí, khai hoá và canh tân đất nước. Vì thế, vượt lên tất cả, ông được người đời cả trong và ngoài nước phong tặng rất nhiều danh hiệu, những lời khen tặng. ứng Hoè Nguyễn Văn Tố tóm tắt sự nghiệp của ông trong ba tiếng “bác học, tâm thuật, khiêm tốn”. Ngược lại, cũng có người đã từng gọi ông là “đứa con hoang Nam - kỳ gốc La - Mã”. Dù vậy, ông vẫn là một danh nhân văn hoá của đất nước và là con người tiêu biểu của thời đại ông.

Sống mãi với thời gian

Khi Trương Vĩnh Ký qua đời năm 1889, tuần báo Nam Kỳ (số 46, 8.9.1889) đã ngậm ngùi thương tiếc: “Thương thay người hiền sĩ, lúc phân vân đã ra tài kinh tế, hồi thái bình nào quên bạn bút nghiên. Vì nước vì dân cũng nên cho lự đủ. Người thật là gương nhân đức cho cả đời hậu sanh”. Cùng một lòng cảm phục, tác giả Nguyễn Lê Nhân, qua bài “Nhớ ơn một nhà văn - nhà báo đất Nam Kỳ thời cận đại của nước ta” đăng trên tờ Đông Dương tạp chí, viết: “Đọc hết những trang sự nghiệp văn học, nghiên cứu, biên thuật, giáo khoa phong phú của ông Sĩ Tải Trương Vĩnh Ký, không ai là không khỏi ngạc nhiên vì công lao khó nhọc và tận tâm tận lực của một nhà văn đứng mũi chịu sào như thế.

Người đời xây bia tưởng niệm nơi quê hương ông

Có thể dựa vào đó để trình bày về sự nghiệp văn học hiển hách của nhà văn Nam Kỳ ấy. Dù sao đi chăng nữa, dù trên đường chính trị ông có thất bại đi chăng nữa thì trên sự nghiệp văn hoá nói chung (vì sách báo, biên soạn, trước tác của ông đủ mọi ngành văn hoá) và trên sự nghiệp văn học nói riêng, ông đã thành công rạng rỡ”.

Năm 1933, trong cuốn Phê bình và khảo luận, nhà phê bình Thiếu Sơn nhận định: “Nam kỳ chịu ba ảnh hưởng: của tiểu thuyết Tàu, ảnh hưởng tiểu thuyết Tây, ảnh hưởng của cái sự nghiệp văn chương của Paulus Của và của tiên hiền Trương Vĩnh Ký”. Bằng con mắt nhân bản thật sâu sắc, nhà học giả uyên bác ứng Hoè Nguyễn Văn Tố nhìn nhận: “Bây giờ, nếu ta được nhìn giở lại và để rút ra cái đời của Trương Vĩnh Ký tiên sinh một bài học thì trước hết là một cái quý giá về lòng tin tưởng ở sức mạnh của lòng kiên quyết.

Thật đẹp đẽ cái đời của tiên sinh! Đời ấy đã làm vinh dự cho cái làng đã sản sinh ra tiên sinh và cả nước Việt Nam đã được tiên sinh để lại cho cái kết quả của sự nỗ lực lớn lao của tiên sinh”. (Trích Kỷ yếu của Hội Trí Tri Bắc kỳ số 1-2,1937). Còn ông Jeab Bouchot, một nhà nghiên cứu người Pháp, trong cuốn “Petrus Trương Vĩnh Ký, érudit

cochinchinois” đã đánh giá về ông: “Ta phải xem đời của cụ Trương Vĩnh Ký là một bài học và một tấm gương tốt cho ta. Một bài học, vì ta thấy người dân hoàn toàn Nam kỳ ấy sánh kịp với các nhà thông thái xứng đáng nhất của châu âu trong đủ ngành khoa học”. Còn Vũ Ngọc Phan khẳng định trong cuốn Nhà văn hiện đại: “… Chữ quốc ngữ có được mẫu mực và được lan rộng ở Nam kỳ sớm hơn cả là nhờ mấy nhà học giả Việt Nam theo Tây học ấy, người ta phải kể đến hai người có tiếng nhất là Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của.

Nhà thờ Trương Vĩnh Ký

Hai ông đã dùng chữ quốc ngữ để truyền bá học thuật và truyền bá tư tưởng âu Tây và soạn từ điển Việt - Pháp để người Nam có thể dùng mà học tiếng Pháp… Trương Vĩnh Ký thì thật là một nhà bác học. Ông không những là một nhà văn, một nhà viết sử, một nhà dịch thuật, mà lại còn là một người rất giỏi về khoa ngôn ngữ. Ông thật xứng đáng làm tiêu biểu cho những người sốt sắng với quốc văn lúc đầu ở Nam Kỳ. Sự nghiệp của ông, chúng ta không thể nào không biết được…”.

Sự nghiệp văn hoá của Trương Vĩnh Ký thật đồ sộ. ông đã xuất bản 118 đầu sách bằng nhiều thứ tiếng ; nghiên cứu nhiều lĩnh vực, từ giáo dục, lịch sử, địa lý đến ngôn ngữ, báo chí...; năm 1874 ông được bầu chọn là một trong thế giới Thập bát văn hào. Là người Việt Nam, chúng ta thật tự hào về ông. Riêng trên lĩnh vực báo chí, ông là người Việt Nam đầu tiên làm báo, giám đốc tờ báo tiếng Việt đầu tiên, chủ tờ báo tư nhân đầu tiên ở Việt Nam. Những cái đầu tiên ấy đưa ông trở thành người mở đường khai phá nền văn minh báo chí ở Việt Nam, người đặt nền móng đầu tiên cho nền báo chí Việt Nam.

Kinh nghiệm làm báo của ông trong thời gian giữ vai trò Chánh tổng tài tờ Gia Định báo, những dự định và những việc đã làm cho tờ Thông loại khoá trình là những đóng góp quan trọng cho báo chí Việt Nam thời sơ khai. Dù sự nghiệp làm báo của ông chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong cuộc đời, song ngôi nhà trong làng báo của ông vẫn bề thế, khang trang, lịch sử báo chí Việt Nam không thể không nhắc đến tên ông.

- Với báo chí Việt Nam, Trương Vĩnh Ký là người khai mở, người Việt nam đầu tiên làm báo

- Ông là một người cổ súy và sử dụng chữ quốc ngữ một cách có hiệu quả

- Ông là nhà văn hóa đa tài, có công nghiên cứu, khai phá nhiều lĩnh vực

Thời gian trôi qua đã hơn một thế kỷ, đã đến lúc chúng ta phải nhìn nhận, đánh giá sự nghiệp của ông một cách khách quan, toàn diện và trả lại cho ông vị trí xứng đáng trong nền văn hoá dân tộc.

Thái Hà

  • Xin chờ trong giây lát...