Sách Tiếng Việt 1 Công nghệ giáo dục cần cho việc dạy Tiếng Việt cho học sinh người dân tộc thiểu số

Cập nhật: 06:42 | 19/09/2019
Sau thông tin Sách công nghệ giáo dục của GS Hồ Ngọc Đại bị Hội đồng thẩm định đánh giá không đạt, trong dư luận dấy lên những cuộc tranh cãi. 

Một số ủng hộ cách đánh giá của HĐ thẩm định, một số khác phản đối, cho rằng tại sao lại gạt bỏ 1 bộ sách đã được áp dụng 40 năm, ở nhiều địa phương, thể hiện nhiều ưu việt; thậm chí có ý kiến đòi thẩm định lại trình độ, tư cách của HĐ thẩm định.

Từ góc nhìn của người có hơn 50 năm nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt và ngôn ngữ các dân tộc thiểu số (DTTS) Việt Nam, Chúng tôi xin được bàn góp về vấn đề trên.

Nước ta là quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ. Trên lãnh thổ Việt Nam Có 54 dân tộc cùng chung sống, nói gần 100 thứ tiếng khác nhau. Tiếng Việt được xác định là ngôn ngữ quốc gia, ngôn ngữ chính thức, ngôn ngữ phổ thông đối với mọi công dân thuộc thành phần dân tộc khác nhau. Học, trau dồi tiếng Việt là quyền lợi và trách nhiệm của mọi công dân thuộc dân tộc khác nhau. Tiếng Việt có vị trí quan trọng đối với đồng bào DTTS.

Tuy nhiên, hiện nay, trình độ sử dụng tiếng Việt trong DTTS không cao. Theo tài liệu Điều tra thực trạng kinh tế xã hội 53 DTTS năm 2015, chỉ có 79 % người DTTS biết đọc, biết viết tiếng Việt. Tỷ lệ này ở một số dân tộc sống ở vùng xa vùng sâu chỉ dưới 50 % : Ví dụ La Hủ 34,4%, Hmông 46,6 %, Brâu 48,2 % Cơ lao 49,8% Hà Nhì 50,5%.

Xét về mặt tâm lí sư phạm, việc học đọc, học viết tiếng Việt đối với học sinh người Kinh, khác đối với HS người DTTS. Đối với HS người Kinh, học đọc -viết tiếng Việt là học đọc - viết tiếng mẹ đẻ. Đối với HS DTTS học đọc - viết tiếng Việt là học đọc - viết ngôn ngữ thứ hai. Khi HS người Kinh, 6 tuổi, học lớp 1, thì năng lực tiếng Việt đã khá tốt: khả năng thụ cảm (nghe-hiểu) và tạo sản (phát âm) các âm vị tiếng Việt, có thể hiểu nghĩa cơ bản và cách dùng hàng nghìn từ, nắm được các quy tắc ngữ pháp cơ bản và vận dụng chúng trong các hoàn cảnh giao tiếp khác nhau (ngữ dụng).

Việc dạy các em học đọc - viết là việc chỉ dạy cho các em mối liên hệ của âm (âm vị, tiếng (âm tiết) đã có trong tâm thức các em và các kí tự (biểu hiện hình chữ, tiếp nhận bằng mắt của âm vị) và quy tắc kết hợp các kí tự thành âm tiết (tiếng), từ (về mặt chữ viết). Đối với trẻ em người Kinh không nhất thiết phải day cách phát âm âm vị, âm tiết. Việc dạy đọc-viết tiếng mẹ đẻ không cần thiết phải xuất phát và đi sâu vào các khái niệm ngữ âm học. Càng không nên dạy cách đọc cách viết các tiếng “chân không nghĩa”.

Cần kết hợp việc dạy các em đọc - viết các các tiếng có nghĩa, vốn là bối cảnh tồn tại và khu biệt các âm vị; nhờ vậy, các em học và nhớ được cách đọc - viết các âm vị trong các bối cảnh ngữ âm - âm tiết (tiếng) khác nhau. Đồng thời, đây là cách để củng cố và phát triển vốn từ vựng của học sinh. Theo cách này, dần dần dạy các em quy tắc đọc - viết các đơn vị ở bậc cao hơn là từ, ngữ, câu. Cũng như không cần thiết dạy đọc - viết thông qua các hình khối có màu sắc, tròn méo khác nhau, vốn là cách dạy trẻ chậm phát triển trí tuệ và ngôn ngữ.

sach tieng viet 1 cong nghe giao duc can cho viec day tieng viet cho hoc sinh nguoi dan toc thieu so

Tiếng Việt đối với HS DTTS không phải là tiếng mẹ đẻ, mà là ngôn ngữ thứ hai. Các em học tiếng Việt khi trong tâm thức các em, hệ thống ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp ngôn ngữ mẹ đẻ đã hình thành và tiếp tục được bổ sung, phát triển. Tiếng Việt và ngôn ngữ DTTS Việt Nam có một số đặc điểm đồng nhát, nhưng có nhiều nét khác biệt.Tiếng Việt cũng như các ngôn ngữ Mường, Tày, Thái, Hmông, Dao là ngôn ngữ đơn tiết, có thanh điệu, trong khi các ngôn ngữ như Chăm, Khmer Ê Đê, Gia rai, Kơ ho, Ba na, Xơ Đăng… là những ngôn ngữ tựa song tiết.

Theo các nhà tâm lí ngôn ngữ, đặc điểm của quá trình học ngôn ngữ thứ hai là, khi thụ đắc ngôn ngữ thứ hai, trong đầu người học, một cách vô thức, luôn xảy ra sự đối chiếu so sánh giữa tiếng mẹ đẻ và ngôn ngữ thứ hai, làm nảy sinh các hiện tượng giao thoa, chuyển di tích cực và tiêu cực. Do vậy, phương pháp dạy-học ngôn ngữ thứ hai khác với dạy học tiếng mẹ đẻ.

Đối với học sinh lớp 1 người DTTS, việc học đọc - viết tiếng Việt, khi trong tâm thức trẻ chưa có hệ thống ngữ âm – âm vị học tiếng Việt. Chương trình và sách giáo khoa tiếng Việt có nhiệm vụ không chỉ giúp các em nắm được mối tương quan giữa các âm vị và kí tự tiếng Việt, mà còn hướng dẫn các em cách phát âm đúng các âm vị và kết hợp các âm vị thành âm tiết có nghĩa - tiếng. Đối với HS người Hmông, việc phát âm đúng các âm tiết có âm cuối tắc vô thanh rất khó khăn. Còn đối với HS người Khmer, Ba Na, Chăm, Ê Đê, Raglai…, việc phát âm đúng 6 thanh điệu tiếng Việt là thách thức lớn. Do vậy, việc cung cấp cho học sinh lớp 1 người DTTS, những hiểu biết chi tiết, ngọn ngành về ngữ âm tiếng Việt là cần thiết.

Ngoài ra, có thể cung cấp cho các em các tri thức tương đối sâu về ngữ âm học (khái niệm âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối), tạo cơ sở cho qua trình đối chiếu so sánh, dù là vô thức giữa tiếng mẹ để và tiếng Việt trong tư duy học sinh DTTS. Như vậy việc sách tiếng Việt lớp 1 CNGD dạy sâu về ngữ âm học có thể không thích hợp đối với học sinh người Kinh, lại có thể phát huy tác dụng đối với học sinh DTTS. Cũng như vậy, việc dạy các em đọc-viết thông qua các khối hình tròn, méo (vốn là phương pháp các nhà sư phạm Xô-viết dùng để dạy trẻ em chậm phát triển tư duy, ngôn ngữ), có thể không cần thiết khi dạy học sinh có tiếng mẹ đẻ là tiếng Việt, phát triển tâm thần kinh bình thường, lại hữu dụng khi dạy đọc - viết tiếng Việt cho đối tượng là học sinh DTTS. Bởi vì, xét về phương diện tâm lí sư phạm, có thể xem trẻ em DTTS cũng gặp khó khăn như trẻ chậm phát triển các kĩ năng nghe - nhận (hiểu) - nói (đọc) - viết tiếng Việt.

Những điều chúng tôi phân tích ở trên mang tính lí thuyết dường như đã được kiểm nghiệm qua thực tế. Theo báo Thanh Niên, “một lãnh đạo phụ trách tiểu học của Sở GD-ĐT Lào Cai, cho hay, với HS dân tộc thiểu số thì việc học tiếng Việt gần như là học ngôn ngữ thứ hai. Thực tế này khiến cho việc dạy tiếng Việt rất vất vả nếu dạy theo cách đại trà. Trong khi đó, khi thí điểm áp dụng TV1-CNGD thì các em nắm rất chắc về ngữ âm, học đến đâu chắc đến đó, rất hiếm khi HS sai lỗi chính tả. Lào Cai áp dụng TV1-CNGD với gần như 100% vì thực tế cho thấy đó là phương pháp phù hợp với HS của mình. Tuy nhiên, những TP lớn như Hà Nội thì không sử dụng phương pháp này vì thấy việc thực hiện SGK tiếng Việt đại trà HS được luyện nhiều kỹ năng hơn...”.

Trước thực tế trên, báo Thanh niên đề xuất: Sách công nghệ của GS Hồ Ngọc Đại, đặc biệt là cuốn Tiếng Việt 1 - Công nghệ giáo dục dù Hội đồng thẩm định đánh giá 'không đạt', nhưng nhiều ý kiến cho rằng cuốn sách đã được cuộc sống thẩm định và nên tiếp tục trao quyền ấy cho 'cuộc sống' thay vì một mệnh lệnh hành chính (Báo Thanh Niên ngày 14-9-2019).

Với tư cách là người có nhiều năm nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt và ngôn ngữ các DTTS ở Việt Nam, tôi ủng hộ đề xuất trên của báo Thanh Niên. Trong chủ trương thống nhất một chương trình, nhưng có nhiều sách giáo khoa, phù hợp với học sinh từng vùng, miền, thì việc dùng bộ sách này cho các địa phương vùng sâu vùng xa, có học sinh là người DTTS là hợp lý.

GS.TS Nguyễn Văn Lợi

(Nguyên Phó Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học Việt Nam)

  • Xin chờ trong giây lát...