Vụ án có nhiều người theo dõi

Doanh nghiệp START UP và Sự Thật Doanh Nhân Phạm Thanh Hải, Việt từ tiên – Tiền tư

Cập nhật: 21:04 | 11/09/2019
Bắt chước giật-tít câu khách thì nói vậy thôi, chứ thực ra chỉ muốn nói về tiền-tư - private money. Tiền tệ tư là gì? Khái niệm "tư" ở đây có lẽ không hẳn là chỉ đến sở hữu tư nhân, đại khái đó là loại tiền tệ (phương tiện tiền tệ) được phát hành không phải bởi nhà nước nào đó, tức là không phải bởi NHTW của một quốc gia nào đó, và thường không được nhà nước đó công nhận hoặc bảo đảm.  
doanh nghiep start up va su that doanh nhan pham thanh hai viet tu tien tien tu
Ảnh minh họa

Trên thực tế thì có lẽ lịch sử của tiền tệ tư (đúng hơn là phương tiện tiền tệ) ở mỗi quốc gia trong quá khứ chính là thứ gì đó được coi như là vật thế chấp (tín chấp) để có thể vay được một số tiền vật chất (tiền xu, tiền giấy - hay còn gọi là fiat money) nào đó, kiểu như ở tiệm cầm đồ sơ khai vậy.

Khi nhà nước nào đó đã chấp nhận hệ thống Ngân hàng thương mại thì nhiều loại tiền tệ đại diện khác (kiểu như séc hoặc giấy tờ có giá) tuy cũng có tính chất như tiền tệ tư nhưng do lại được nhà nước hỗ trợ (công nhận bởi luật lệ) nên không được coi là tiền tệ tư.

Trên thực tế thì các định chế tài chính kiểu Ngân hàng thương mại cũng phát hành nhiều công cụ tiền tệ kiểu "nhân tiền" nhưng theo quy định và giám sát chặt chẽ của NHTW, còn các nhà phát hành tiền tệ tư thì chịu sự quản lý chặt đến mức cấm hoặc có quy định đăng ký cụ thể hoặc lỏng theo kiểu nhà nước không đảm bảo gì cả khi coi đó là giao dịch dân sự.

Tại VN thì đỉnh cao của khởi điểm xung đột của tiền tệ tư sơ khởi với tiền tệ quốc gia (nhà nước) là vụ nước hoa Thanh Hương với đại gia đã mãn tù từ lâu Nguyễn văn Mười Hai. Các DN sở hữu và ông Mười Hai đã phát hành một loại giấy tờ có giá (hợp đồng huy động vốn trong dân với lãi suất cao, chính là tiền tệ tư) để gom khối lượng lớn tiền "thật" về mình (tạm chưa bàn mục đích là để làm gì).

doanh nghiep start up va su that doanh nhan pham thanh hai viet tu tien tien tu
Ảnh minh họa

Cũng giống như việc chơi "hụi", "họ", “lô”, “đề”, “độ banh, đua ngựa”,... quen thuộc, các loại tiền tệ tư "nguyên thủy" như vậy đều gắn chặt trực tiếp với các phương tiện tiền tệ đại diện - các thứ được mang thế chấp, tín chấp dân sự hầu như không có đầy đủ hai tính chất cơ bản của tiền tệ đại diện: lưu giữ giá trị và phương tiện trao/hoán đổi. Bởi thứ được coi là có giá kia là không được đảm bảo giá trị ổn định và không thể đem các kiểu hợp đồng giao dịch dân sự kia để đổi lấy gì đó rất cụ thể trong đời thường, đại loại như trả tiền ăn phở hoặc đổ xăng cho xe máy.

Đại để khi các vụ việc xảy ra thì người ta thường nói về hiệu ứng đám đông, lãi suất cao bất thường (có thể trái luật) phi lý, nào là mô hình kim tự tháp hoặc sơ đồ ponzi, nào lòng tham của những ai tham gia "trò chơi" hoặc huy động tiền của người sau để trả lãi (hoặc/và gốc) cho người trước,... mà quên mất cốt lõi đó chính là các tiền tệ tư.

Những ai kiểu như ông Mười Hai Thanh Hương trên thực tế là vừa đóng vai trò của người phát hành tiền tệ (NHTW) vừa đóng vai trò của Ngân hàng thương mại. Mô hình ponzi như vậy chỉ có thể thành công nếu như lượng tiền dư (do các hợp đồng lệch nhau và có độ trễ) được đầu tư vào các dự án có tỷ suất sinh lời cao hơn rất nhiều lần so với lãi suất huy động. Có ảo tưởng không? Đa số dân chúng "tư duy lành mạnh" đều nói là không thể có chuyện đó, hahaha. Thế là nhầm to!

Giữa những năm 90 thì tại Nga có một mô hình tiền tệ tư khá nổi tiếng MMM. Công ty MMM phát hành ra các tờ giấy in đẹp chống làm giả, trên có ghi mệnh giá là 1.000 roubles và niêm yết công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng giá mua và giá bán mỗi tờ giấy đó của (các) tuần kế tiếp, vào năm 1994-1995 thì có 03 phiên 1 tuần. Ai sở hữu các tờ giấy như vậy có thể trao đổi theo các giá niêm yết tại các điểm giao dịch của MMM, tất nhiên tự 2 người bất kỳ mà giao dịch dân sự với nhau tờ giấy đó thì tùy nghi.

Theo các giá mua-bán niêm yết công khai như vậy thì những người tham gia "trò chơi" đó có thể dễ dàng nhẩm ra được lợi nhuận hàng tháng có thời điểm lên tới trên 70%/tháng (đó là thuần túy "mua bán chân chỉ" tại các điểm giao dịch của MMM, còn cư dân nào có sơ đồ quay vòng giỏi có thể nhận được tỷ suất lợi nhuận còn cao hơn nhiều). Cả nước Nga rần rật với "cổ phiếu MMM", nhiều chục triệu người đã tham gia vào vòng xoáy đó, giá đỉnh điểm của giao dịch "cổ phiếu MMM".

Trước khi S. Mavrodi (chủ của MMM) bị bắt tạm giam ở tại các sàn giao dịch chính thống của Nga đã lên tới 130.000 roubles cho một tờ giấy ghi mệnh giá 1.000 roubles. Sau nhiều tháng tìm cách buộc tội Mavrodi phạm luật không được, chính quyền Nga buộc phải thả ông này bởi vì lý do hết sức đơn giản "...

Tờ giấy kia của MMM không phải là cổ phiếu/trái phiếu nên không bị các luật lệ về cổ phiếu/trái phiếu điều chỉnh hay chi phối, công ty MMM chúng tôi bán một tờ giấy quy ước là 1.000 roubles [có thể tờ giấy+in ấn+chống làm giả + phí lưu kho và vận tải có cost là 1.000 roubles thật, để dễ hình dung thì khoảng cuối tháng 4/1994 thì 1.000 roubles mua được một mớ dăm bảy cọng hành ta ở những người bán lẻ vỉa hè Moscow] và việc niêm yết công khai giá mua-bán tại các phiên giao dịch kế tiếp tương lai là không lừa dối khách hàng gì hết, lựa chọn mua bán thế nào là quyền của họ..." Có mấy điều thú vị: không ai biết chính xác MMM của S.Mavrodi đã phát hành ra bao nhiêu "tờ giấy ghi mệnh giá 1.000 roubles" kia và đương nhiên không ai biết rõ là MMM và Mavrodi thu lợi hay thiệt hại bao nhiêu (MMM đã chi cực khủng cho công tác tổ chức và các chiến dịch truyền thông và PR; các nhà truyền thông nếu có cơ hội thì nên nghiên cứu những chiêu, trò đấy!).

Khi S. Mavrodi bị bắt thì rất nhanh chóng giá "cổ phiếu MMM" bị "sập" về mệnh giá ban đầu và hầu như không có giao dịch - nói chung có thể coi mớ giấy khá đẹp đó là những tờ giấy lộn thực thụ. Khi còn trong trại tạm giam, S. Mavrodi có nhắn nhủ ra ngoài thông qua truyền thông đại chúng cho các "cổ đông" của mình rằng, nếu ông ta mà ra khỏi tù đày thì ông hứa sẽ đưa giá "cổ phiếu MMM" quay về giá đỉnh 130.000 roubles.

Chả ai tin! Nhưng đúng ngày Mavrodi được trả tự do thì giá "cổ phiếu MMM" đã có thời điểm đạt tới giá đỉnh ngay trong ngày đầu tiên sau khi ra tù. Lúc đó S. Mavrodi tuyên bố công khai là ông đã làm đúng lời hứa với bà con, còn "... từ giờ phút này trở đi tôi không chịu trách nhiệm nữa vì nước Nga đã sửa luật để khống chế MMM..."

Cũng ko ai biết chính xác là Mavrodi đã sử dụng các kỹ thuật gì để thực thi lời hứa nọ của mình... Có một chuyện thú vị khác, khi đang bị tạm giam và truyền thông xã hội Nga đang cực kỳ ầm ĩ ngược xuôi thì truyền thông Anh quốc cũng vào cuộc phân tích và phê phán S. Mavrodi với MMM tại "xứ Nga man rợ".

S. Mavrodi cũng đã chuyển thông điệp từ trại tạm giam cho truyền thông đại chúng rằng "... theo tôi biết thì luật pháp Anh quốc cũng chưa cấm mô hình của MMM, khi ra tù có khi tôi cũng sẽ triển khai mô hình này tại chính Anh quốc luôn..." Thế là lưỡng viện nước Anh đã phải nháo nhào xem xét lại các bộ luật có liên quan và điều chỉnh,

Tất nhiên, chuyện "cổ phiếu MMM" hồi 94-95 rồi cũng dần vào quên lãng sau khi S. Mavrodi được các fans của mình tín nhiệm bầu vào Duma, hình như ông ta cũng chỉ ngồi 1 nhiệm kỳ... Nhiều năm sau đó và hiện nay thì S. Mavrodi vẫn đang phát triển nhiều sản phẩm tài chính "kiểu MMM ban đầu có cải tiến" cho hàng loạt nước châu Phi và châu Á (có cả TQ thì phải). Hiện khá ít thông tin về thành công hay thất bại của các sơ đồ đó...

Dông dài kể chuyện như thế về MMM để muốn nói một điều: tất cả các nước đều không hoan nghênh tiền tệ tư và NHTW tất cả các nước đều có các quy định ngặt nghèo luôn cập nhật thường xuyên để khống chế các loại tiền tệ tư.

Và không chỉ các NHTW, hệ thống Ngân hàng thương mại các nước cũng không hề khoái chút nào với tiền tệ tư vì quá sợ "các ông vừa là NHTW vừa là Ngân hàng thương mại tư" vì suy cho cùng mọi hệ thống Ngân hàng thương mại bản chất đều là "cánh tay nối dài" của NHTW, là công cụ điều hành tiền tệ-tài chính vĩ mô của mọi quốc gia cả thôi, cho dù một Ngân hàng thương mại nào đó có các chủ sở hữu là các thể nhân hoặc định chế ngoài nhà nước đi nữa - tức là thuộc dân doanh hoàn toàn. Tư nhân ở chỗ này khác với "tư" trong tiền tệ tư là vậy...

Song, tiền tệ tư vẫn "ngang nhiên tồn tại và phát triển" ở mọi quốc gia. Ví dụ đơn giản là các phiếu khuyến mại/giảm giá mua hàng (coupons) do các định chế tư phát hành, hoặc các loại thẻ cào cho loại dịch vụ nào đó (thẻ cào do các công ty quốc doanh mà vượt mặt kiểm soát nhà nước cũng là loại tiền tệ tư) là ví dụ khác. Có thể kể ra vô số các loại tiền tệ tư ở các lĩnh vực đời sống khác nhau.

Tuy nhiên, tại các nước phát triển thì có ít nhất có 3 động lực chính làm cho việc tiền tệ tư phát triển:

1) các công nghệ hi-tech (hồi đầu là ở các thiết bị điện tử), kế đó là trào lưu software và dot.com và vài chục năm gần đây là các công nghệ đột phá mới nổi (hay gọi là đổi mới sáng tạo - sáng tân);

2) sự phát triển ào ạt các sản phẩm tài chính (nhất là các công cụ phái sinh các đời, cho dù có khủng hoảng 2007-2008 đi nữa) từ các định chế tài chính;

3) sự phát triển của tiền tệ điện tử (đúng hơn là các phương tiện tiền tệ điện tử) nhờ các công nghệ máy tính và mạng máy tính từ LAN, WAN,... cho tới Internet và các thế hệ OTT hoặc MXH ngày nay - bao gồm cả các khu vực phi định chế tài chính.

4) - cho phép lợi nhuận đầu tư vào các startups lên tới vài trăm phần trăm hoặc có thể lên tới vài ngàn phần trăm nếu thành công (chuyên gia đầu bảng về VC tại Việt Nam cả lý thuyết lẫn thực hành, TS. Tuan Le có thể giải thích rõ thêm?);

5) - cho phép "nhân tiền" lên khá nhiều lần từ mỗi giá trị nào đó;

6) - các ông giời này còn làm phong phú đa dạng theo chiều rộng về phổ và "nhân tiền" theo chiều dọc về cấp độ khủng, cho phép các nhà cung cấp dịch vụ trên nền các công nghệ "tiền tệ điện tử" - không phải định chế tài chính - tham gia vào việc phát hành và lưu thông các phương tiện tiền tệ điện tử.

Cuối cùng thì song hành với cuộc khủng hoảng 2007-2008 đã xuất hiện loại tiền tệ tư mới trên nền tảng công nghệ phi tập trung blockchain mà các đại diện tiêu biểu là Bitcoin, Ethereum và Ripple. Hiện thế giới có khoảng vài ngàn loại tiền tệ tư như vậy. Đó chính là các loại tiền tệ điện tử có sử dụng những công nghệ mã hóa trong các chuỗi khối (blockchains) phi tập trung mà những người tham gia là bình đẳng (đồng đẳng) ngang hàng.

doanh nghiep start up va su that doanh nhan pham thanh hai viet tu tien tien tu
Lãnh đạo đảng, nhà nước tham quan kết quả nghiên cứu của dự án xây dựng công nghệ cao VITC mà TS Phạm Thanh Hải rất tâm đắc

Việc phát hành các loại tiền tệ tư mã hóa cryptocurrencies như vậy thường thông qua theo cách "khai mỏ, đào mỏ" và các giao dịch khác là hoàn toàn minh bạch, an tòa, khả tín (hầu như không thể bị giả mạo hoặc phá hủy hoặc phát hành vô tội vạ) mà không cần các cơ cấu tập trung (NHTW) hoặc các cơ cấu trung gian như hệ thống Ngân hàng thương mại và các định chế tài chính.

Cryptocurrency, cũng được gọi là tiền tệ ảo, chính là sản phẩm tiền tệ tư hàng khủng, hiện đang thách thức quyền lực mọi quốc gia về tài chính vĩ mô, đe dọa các NHTW và có triển vọng sẽ biến mọi định chế tài chính-ngân hàng thương mại "teo tóp" mạng lưới thành các "kho bạc" - nơi giữ tiền tệ đại diện - và có thể bị tiêu tùng.

Tất nhiên, nếu như tất cả họ không chịu trở mình để "bắt kịp thời đại" và không chịu chuyển đổi thành các doanh nghiệp ICT - các nhà cung cấp dịch vụ fintech cùng những công nghệ sáng tân với tỷ trọng tham gia cao của các loại tiền tệ tư thế hệ mới.

Dài dòng để trở về chuyện buồn thương gần đây. TS. Phạm Thanh Hải vừa bị kết án tù chung thân rồi tòa cấp cao hủy án. Xin nói luôn Hải học cùng trường, cùng khoa, cùng bộ môn với kha khá bọn tôi hồi ĐH - Hải sau tôi 4 khóa, về sau khi tôi đã về nước thì Hải còn cũng đã chọn thầy tôi, GS. Shumeiko N.M., làm thầy hướng dẫn cho tới khi bảo vệ xuất sắc luận án TS. Toán-Lý về Vật lý Lý thuyết tại BSU (Minsk, Belarus). Ngoài hồi năm cuối ĐH tôi còn hay gặp Hải năm nhất, năm 94-95 tôi và Hải có gặp nhau một số lần nhưng lần nào cũng ngắn.

Lúc Hải về nước hẳn thì chúng tôi cũng có gặp nhau lác đác nhưng cũng ngắn thời gian, lần chót gặp Hải khá lâu là tại đám hiếu nhà anh Nguyen Chuong - vãn tiệc thì tôi và Son Nguyen còn cùng Hải lê la cà phê vỉa hè lâu lâu đủ chuyện, và lần đầu tiên tôi biết rõ hơn tí chút về Macca là từ Hải...

Tôi không biết chi tiết các công việc Hải làm có liên quan đến vụ án (và cũng chưa được biết gì về chi tiết của hồ sơ vụ án), nhưng tôi tin là Hải không hề có ý định lừa đảo ai! Chắc hầu hết các bạn bè khác cùng thời ở BSU cũng tin như tôi. Hải không phải là người hoang tưởng và chắc chắn có niềm say mê, tin tưởng với công việc của mình.

Hải từng có dự án gsomedia hay truongxua.vn khá hay trước đấy. Cá nhân tôi cho rằng Hải đi theo mô hình tiền tệ tư và VC mà hiện luật lệ Việt còn chưa rõ ý tứ - tức là đi trên lằn ranh của luật pháp. Thực sự thì nếu doanh nhân mà đi dưới luật quá thì ít cơ hội, còn vượt quá xa sang phía bên kia thì chắc chắn tèo, đi trên lằn ranh thì năm ăn năm thua - nếu không biết bước vội vào lúc cần về phía bên này thì cũng dễ sa cơ bất kể lúc nào.

Có lẽ tiếc cho Hải là thường ở chênh vênh mà không có dự phòng back-up trong một môi trường đầy sự nghi kỵ hay tán đồng thái quá xung quanh, kể cả những đố kỵ nguy hại luôn rình rập đâu đó - không chỉ với thành công mà còn cả với những thứ chưa thành công (thậm chí kém may mắn) của bạn nữa.

Sòng phẳng mà nói, nếu đọc và xem những gì truyền thông chính thống đã đưa ra, thì có 2 việc mà Hải có thể bị quy tội: huy động vốn cá nhân mà dùng dấu của pháp nhân và lãi suất huy động cao hơn quy định của Bộ luật Dân sự (phải < 150% lãi suất cơ bản). Việc tính lãi suất huy động hình như gần đây Ngân hàng nhà nước đã điều chỉnh trần này, nhưng là luật lệ chuyên ngành thì phải dưới Luật Dân sự - 1 trong 2 bộ luật chính của mọi quốc gia.

doanh nghiep start up va su that doanh nhan pham thanh hai viet tu tien tien tu
Một vụ án hy hữu: bị hại bênh bị cáo!

Tuy nhiên khi áp dụng thì bên giữ quyền công tố và tòa thường khoái gì thì ốp nấy khi có điều khoản không tương đồng. Thực sự thì diễn biến phiên tòa sơ thẩm, truyền thông và công luận không có chữ nào ra hồn về mô hình kinh doanh có yếu tố tiền tệ tư và đầu tư mạo hiểm (VC) của Hải cả.

Có lẽ nhiều nhà đầu tư vào Hải và các chuyên gia cũng không hiểu chuyện này mà toàn đi vào các chuyện lặt vặt để phán xét có tội hay không có tội. Và tất nhiên, bên công tố hay tòa và cả các luật sư là không hiểu gì về mô hình tiền tệ tư và VC của Hải, chỉ chắm chúi vào điều nọ khoản kia thì sẽ ra một kết quả hết sức ngô nghê như đã biết.

Tiền tệ tư là một trong những thứ hấp dẫn nhất của đời sống xã hội hiện đại. Nó thể hiện sự bình đẳng, tính dân chủ và lòng tin trực tiếp mà không cần bất kể trung gian nào bảo lãnh hoặc chi phối trong hoạt động tài chính - đâu đó chính là chút hiện thân của Tự do.

Cuối cùng, tuy có lắt léo "từ tiên" thành "tiền tư" thật, nhưng thực lòng khi đặt title là tôi có ý nói về các tiên đề Việt, Việt từ tiên - hơi tối nghĩa một tí - là tôi muốn đặt câu hỏi về Việt ta nên đi từ tiên đề, hệ tiên đề nào? Để khỏi tréo ngoe cẳng ngỗng như không ít trường hợp kiểu cụ thể ở Phạm Thanh Hải. Bản thân các nhà kinh tế còn hiểu lơ mơ thì đừng hy vọng mọi người hiểu. Tài năng ở các nước phát triển cũng từng bị vướng vào vòng lao lý.

Tiên đề không ổn thì đầy rẫy bi kịch không chỉ tập thể mà còn đau đớn ở mỗi cá nhân lâm sự. OK, không ổn thì chỉnh, cần thì cũng nên thay. Hệ giá trị Việt hiện đại nên xuất phát từ những tiên đề nào? Tiên đề nào là chính yếu theo thứ tự ưu tiên hoặc ngang hàng? Mong cho Hải "con" may mắn, giờ chỉ cầu thôi... Như không ít lần tôi từng cầu mong cho bạn bè, người thân và chính mình trong... bất lực!

Việt từ tiền nào? Đó chính là hy vọng, như chính lịch sử tiền tư vậy!

Lê Tuấn

  • Xin chờ trong giây lát...